بتنهاي توانمند و ويژه
چکيده
سالهاي زيادي است که بتن بعنوان يک ماده ساختماني مهم در ساخت و سازهاي بتني چون ساختمانها، سدها، پلها، تونلها، راهها، اسکلهها و برجها و سازههاي خاص ديگر کاربرد دارد. در اکثر موارد به بتن بعنوان مادهاي مقاوم در برابر نيروهاي فشاري نگريسته ميشده است. انجام پروژههاي وسيع تحقيقاتي بر روي مواد مختلف تشکيل دهنده بتن و آزمايش بتنهاي مختلف با مواد جديد در سالهاي آخر قرن اخير منجر به پيدايش بتنهايي شده است که علاوه بر تأمين مقاومت خواص ديگري از اين ماده نظير دوام، کارايي، نرمي و مقاومت در برابر عواملي چون آتش و محيط و هوازدگي را دستخوش تغييرات اساسي نموده است. علاوه بر دگرگوني و تحول در مواد تشکيل دهندة بتن، افزودن مواد ديگري به بتن همچون افزودنيهاي مختلف، انواع اليافها و حتي مواد زائدي که ارزش خاصي نداشته و باعث آلودگي محيط زيست نيز ميشوند، موجب پيدايش بتنهاي جديد با خواص جديد و بهبود يافته شده است.
در بتن مسلح علاوه بر خود بتن بر روي آرماتور نيز تحولاتي صورت پذيرفته است. بعنوان مثال کاربرد فولادهاي ضد زنگ براي مناطق بسيار خورنده، استفاده از آرماتورهاي ساخته شده با اليافهاي مختلف پلاستيکي و پليمري از جمله تحقيقاتي بوده است که نتايج اوليه سودمندي بدست داده است، ليکن کار بر روي آنها و تحقيقات وسيعتر و دراز مدت براي بررسي داوم آنها هنوز ادامه داشته و به قرن آينده خواهد رسيد.
هدف از مقالة اخير عنوان نمودن پارهاي از دستاوردهاي اخير در بتن و بتن مسلح و ادامه راه در سالهاي آينده ميباشد. در اين خصوص به تحول دستيابي به بتنهاي با مقاومت زياد و بسيار زياد و بالاتر ازMPa 100 و همچنين بتنهاي توانمند با عملکرد بالا خواهيم پرداخت. همچنين کاربرد مواد مختلف و اليافها براي افزايش نرمي بتن که مساله ي بسيار مهمي در پديده ي زلزله و بارهاي ديناميکي بر روي سازههاي بتني است، بيان خواهد شد. در ادامه به بتنهايي که بسيار کارا بوده و نياز به لرزاندن نداشته و درعين حال مقاومت زيادي دارند، اشاره خواهد شد. در بخش ديگري از مقاله کاربرد بتن بعنوان راه حلي براي کاهش آلودگي محيط زيست توضيح داده خواهد شد. در بخش پاياني آخرين نتايج و کاربرد محدود آرماتورها با جنسيتهاي مختلف از جمله الياف کربني، پليمري و پلاستيکي ارايه شده است.
بايد اذعان نمود که نتايج تحقيقات سالهاي آخر قرن حاضر و ادامة آنها در آينده و قرن جديد ميتواند نگرش تازهاي به بتن بعنوان يک مادة ساختماني پرمصرف بدهد. اين نتايج منجر خواهد شد تا ديدگاه بتن بعنوان تنها يک ماده با مقاومت فشاري خوب به کلي دگرگون شده و خواص ويژه بتنهاي جديد نظر اکثر دستاندرکاران پروژههاي بزرگ عمراني را در جهان بخود معطوف سازد.
مقدمه
سالهاي زيادي است که از بتن بعنوان يک ماده ي ساختماني مهم و با تحمل فشارهاي بالا جهت ساخت و ساز انواع سازهها استفاده ميشود. ضعف اين ماده ي مهم و پر مصرف ساختماني در مقابل کشش با قرار دادن آرماتور تا حد زيادي جبران شده است. در سالهاي اخير و با بررسي دوام سازههاي بتني مسلح بويژه در مناطق خورنده و سخت براي بتن نظر اکثر کارشناسان و دستاندرکاران کارهاي بتني به اين مسأله جلب شده است که مقاومت به تنهايي نميتواند جوابگوي کليه خواص مربوط به بتن بخصوص دوام آن باشد و لازم است در طراحي بتن براي مناطق مختلف علاوه بر مسأله مقاومت و تحمل بارها در طول مدت بهرهدهي، پايايي و دوام آن نيز مد نظر قرار گيرد. در حال حاضر با اضافه نمودن مواد مختلف به بتن و تغييرات در طرح اختلاط آن ميتوان به بتنهايي دست يافت که بدون تغيير قابل ملاحظه در مقاومت آنها از نقطه نظر دوام به بتنهايي با دوام بالا دست يافت. مسأله محيط زيست وآلودگي آن نيز در سالهاي اخير نظر جهانيان را بخود معطوف ساخته است. کاربرد مواد و مصالحي که در ساخت آن آلودگي کمتري به محيط منتقل گردد و همچنين برداشت مصالح طبيعي که کمتر محيط را تخريب نمايد، مورد توجه خاص قرار دارد. در اين راستا محدوديت کاربرد سنگدانهها، دستيابي به مواد جديد و نيز استفاده از مواد زايد کارخانهها و آلايندههاي محيط زيست علاوه بر خود بتن و مصالح تشکيلدهنده ي آن صورت گرفته است. در سالهاي اخير بر روي آرماتور مصرفي در سازههاي بتني مسلح نيز تحولاتي در بتن در رأس برنامههاي تحقيقاتي پارهاي از کشورهاي جهان قرار گرفته است.
بعنوان مثال و براي پرهيز از خطر خوردگي آرماتور، از فولادهاي ضد زنگ و نيز آرماتورهاي ساخته شده با الياف مختلف پلاستيکي و پليمري در محيطهاي بسيار خورنده استفاده ميشود. کار بر روي عملکرد دراز مدت چنين موادي هنوز ادامه دارد.
در مقالة اخير به چند مورد از بتنهاي جديد که چند سالي است از آنها در صنعت ساخت و ساز براي سازههاي بتني استفاده ميشود اشاره شده و مواد جديد مورد استفاده در بتن که تحقيقات روي آنها هنوز ادامه دارد، نيز بيان خواهد شد. بعنوان مثال بتنهاي با مقاومت زياد و بتنهاي توانمند و با عملکرد بالا در اين خصوص جايگاه ويژهاي دارند. کاربرد الياف و مواد مختلف در بتن براي افزايش نرمي آن و مقاومت در مقابل بارهاي ضربهاي و نيروهاي ناشي از زلزله مورد ديگري از بتنهاي خاص ميباشد. با نگرشي عميق به مسأله دوام بتن و ضمن تأمين مقاومت لازم، کاربرد بتنهاي با کارايي بالا که اجراي آن را نيز آسان ميسازد در برنامه کار مراکز بسياري قرار گرفته و برخي از اين بتنها با اضافه کردن افزودنيهاي مختلف به آنها، اينک وارد صنعت بتن شدهاند.
بتن با مقاومت زياد
امروزه بر اساس تکنولوژي رايج بتن، ساخت بتنهاي با مقاومتهاي فشاري زياد و دور از انتظار که ميتواند براي طراحي سازههاي اجرايي رايج مورد استفاده قرار گيرند، امکانپذير ميباشد. اگر چه اغلب آييننامههاي بتن هنوز مقاومت بتن مورد استفاده در سازهها را به MPa 60 محدود ميکنند، اما آييننامههاي جديد اخيراً حدي بالاتر از MPa 105 را نيز در نظر گرفتهاند ] 1 [. ساخت بتنهاي با مقاومت زياد و در حد MPa 120 و کاربرد آن در ساختمانهاي بلند در کشورهاي پيشرفته دنيا رواج يافته است. اين مقاومت با اضافه نمودن مواد ريز و فعال به سيمان تا حدي افزايش يافته که بتنهايي با مقاومتهاي فشاري بين MPa 200 و MPa 800 و مقاومتهاي کششي بين MPa 30 و MPa 150 در نمونههاي آزمايشگاهي بدست آمده است. براي دستيابي به چنين مقاومتهايي لازم است تغييراتي در طرح اختلاط داده و از مواد و افزودنيهاي جديدي استفاده نمود.
از عوامل مهم در رسيدن به چنين مقاومتهايي استفاده از سنگدانههاي مقاوم و کاهش حداکثر اندازه سنگدانه در مخلوط بتني براي همگني بيشتر آن ميباشد. همچنين با استفاده از مواد بسيار ريزدانه و با اندازههاي کمتر از دهم ميکرون ميتوان مجموعهاي متراکمتر و با تخلخل بسيار کم که بالاترين وزن مخصوص را خواهد داشت، تهيه نمود. در بتنهاي با مقاومت زياد بايستي تا حد ممکن نسبت آب به سيمان (w/c) را کاهش داد (امروزه حتي نسبت 18/0 = w/c استفاده شده است) که در اين حالت بعضي دانههاي سيمان هيدراته نشده بصورت مواد ريزدانه پرکننده، دانسيته را افزايش داده و در نتيجه سبب افزايش مقاومت ميشوند. بديهي است براي تأمين کارايي چنين مخلوطهايي با آب بسيار کم لازم است از روانکنندهها، فوقروانکنندهها و پخش کننده ذرات ريز در بتن استفاده نمود. براي افزايش نرمي چنين بتنهايي (با افزايش مقاومت شکنندگي و تردي بتن افزايش مييابد) ميتوان به آنها اليافهاي کوتاه اضافه نمود. در ساخت چنين بتنهايي (مقاومت در حد فولاد و بالاتر) از روشهاي سخت شده تحت فشار و دما براي عمل آوري بتن و تأمين مقاومت اوليه زياد استفاده ميگردد.
جدول 1- مشخصات بتن بکار رفته در يک ساختمان بلند در مونترال کانادا
طرح اختلاط خواص بتن
نسبت آب به سيمان 25/0 اسلامپ 250 ميليمتر
آب 135 ليتر درصد هوا 4/4 درصد
سيمان نوع 1 500 کيلوگرم در متر مکعب مقاومت فشاري 7 روزه 77 مگاپاسکال
دوده سيليس 30 کيلوگرم در متر مکعب مقاومت فشاري 28 روزه 3/92 مگاپاسکال
شنباحداکثر اندازه10ميليمتر 1100کيلوگرمدر مترمکعب مقاومت فشاري 90 روزه 106 مگاپاسکال
ماسه طبيعي 700 کيلوگرم در متر مکعب مقاومت فشاري يکساله 4/119 مگاپاسکال
ديرگير کننده 8/1 ليتر در متر مکعب
فوق روان کننده 14 ليتر در متر مکعب
بتن هاي با کارايي بسيار زياد (بتن خود متراکم)
امروزه در بعضي کشورهاي جهان و بويژه در ژاپن بتن جديدي با کارايي بسيار بالا که نياز به لرزاندن نداشته و خودبخود متراکم ميگردد ساخته شده و در برخي پروژهها اجرا شده است. با داشتن کارايي بسيار زياد اين بتن در اجرا، خطر جدايي سنگدانهها و خمير را نداشته و در عين حال از مقاومت زياد و دوام نسبتاً بالايي برخوردار است. در طرح اختلاط اين بتن، موارد زير در نظر گرفته شده است.
ميزان شن در اين بتن حدود 50 درصد حجم مواد جامد بتن بوده و در آن ماسه به ميزان
40 درصد حجم ملات استفاده شده است. نسبت آب به مواد ريزدانه و پودري بر اساس خواص مواد ريز بين9/0 تا 1 انتخاب ميشود. براي تعيين ميزان نسبت آب به سيمان و مقدار فوق روان کننده مخصوص مصرفي با استفاده از روش ميز رواني، مقدار بهينه با آزمون و خطا تعيين ميگردد .
بتن با سنگدانه بازيافتي
امروزه با توجه به پيشرفت جمعيت و مشکل فضا در شهرهاي بزرگ براي ساخت و ساز لازم است ساختمانهاي قديمي بتني تخريب و بجاي آن ساختمانهاي بلند جديد احداث شوند. در کشور ژاپن و چند کشور اروپايي که زمين و فضاي لازم براي ايجاد بنا ارزش ويژهاي دارد و همچنين براي جلوگيري از مسائل زيست محيطي که از تخريب ساختمانها ناشي ميشود و کاربرد مصالح آن در بناي جديد تحقيقات وسيعي در ساخت بتن با سنگدانه بازيافتي (خورد کردن بتن قديم و استفاده از آن بعنوان سنگدانه در بتن جديد) در حال انجام است. بعنوان مثال در کشور هلند هر سال حدود 10 ميليون تن مصالح ناشي از تخريب ساختمانهاي بتني که حدود حجم بتن مورد نياز در ساخت ساختمانهاست، توليد ميشود. قرار است نيمي از اين مصالح در بتنهاي جديد استفاده شوند. در حال حاضر تحقيقات روي ميزان جمعشدگي و خزش و دوام اين بتنها ادامه دارد تا در قرن بيست و يکم کاربرد وسيعتر آن را امکانپذير سازد.
بتنهاي با نرمي بالا
امروزه کاربرد بتن با نرمي بالاتر که بتواند تغيير شکلهاي زياد را بدون شکست تحمل نمايد، مورد توجه قرار گرفته است. تحقيقات وسيعي در خصوص تأمين نرمي لازم در بتن با اليافهاي مختلف و حتي حذف آرماتور در حال انجام ميباشد. هدف از کاربرد الياف در بتن افزايش مقاومت کششي، کنترل گسترش ترکها و افزايش طاقت (Toughness) بتن ميباشد تا قطعه بتني بتواند در مقابل بارهاي وارده در يک مقطع ترک خورده تغيير شکلهاي زيادي را پس از نقطه حداکثر تنش تحمل نمايد.
بتن با الیاف و بدون الیاف:
بتن با الياف مختلف در سالهاي اخير در سازههاي عمدهاي چون روسازي راهها و فرودگاهها، بتن پيهاي عظيم با تغيير شکلهاي زياد و بويژه در پوشش بتني تونلها بکار رفته است. در ساخت پوشش تونلها بتن اليافي با پاشيدن بر جداره شکل ميپذيرد. اخيراً براي حذف ترکها در پوشش تونلهايي که بصورت چند تکه پيش ساخته اجرا ميشود از بتن بدون آرماتور و تنها الياف استفاده شده و اين نوع بتن سبب حذف ترکها در حين عملآوري و حمل و نقل قطعات و نصب آنها براي کامل کردن مقطع تونلهاي مترو شده است.
در نوع بسيار جديد بتن اليافي که ميتوان با آن به حداکثر نرمي در بتن رسيد از روش ريختن دوغاب روي الياف (SIFCON) استفاده ميشود. در اين روش ابتدا الياف ريخته شده و سپس فضاي بين آنها با ملات دوغابي پر ميشود. ميزان الياف در اين بتن حدود 10 درصد ميباشد که حدود 10 برابر ميزان الياف در بتنهاي اليافي متداول است. با اين مصالح لايههاي محافظي بدون ترک و تقريباً غير قابل نفوذ ميتوان ايجاد نمود. بعلت نرمي زياد اين قطعات ظرفيت تغيير شکلپذيري اين قطعات به ميزان ظرفيت دالهاي فولادي ميرسد. مقاومت فشاري اين نوع بتن حدود 110-85 مگاپاسکال و مقاومت خمشي حدود 45-35 مگاپاسکال ميباشد. از اين قطعات نه تنها ميتوان بعنوان لايههاي محافظ کوچک استفاده نمود، بلکه در باندهاي فرودگاه در برابر ضربات عملکرد خوبي نشان ميدهند. در کارهاي تعميراتي دالها ميتوان از آنها بعنوان لايه روي بتن قديم و بدون درز و در زماني کوتاه استفاده نمود
آرماتورهاي غيرفولادي در بتن
در سالهاي اخير استفاده ي محدودي از آرماتورهاي غيرفلزي آغاز گشته است هر چند تحقيقات بر روي کاربرد وسيعتر آنها و عملکرد دراز مدت اين نوع آرماتورها ادامه دارد. اين آرماتورها که معروف به آرماتورهاي با الياف پلاستيکي (FRP) هستند از الياف مختلفي چون الياف شيشهاي (GFRP)، الياف آراميدي (AFRP) و الياف کربني (CFRP) در يک رزين چسباننده تشکيل شده اند. در جدول 2 خواص مکانيکي چند آرماتور اليافي که کاربرد پيدا کردهاند، آورده شده است. در شکل 2 ميلههاي پلاستيکي ساخته شده با الياف مختلف و فولادهاي پيش تنيدگي از نقطه نظر منحنيهاي تنش-کرنش با يکديگر مقايسه شدهاند.
جدول - خواص مکانيکي اليافهاي مختلف
نوع الياف مقاومت کششي (MPa) کرنش نهايي (?) E (Gpa)
آراميد 3400-2700 4-5/2 165-73
شيشهE 3500 5-3 75
شيشه S 4500 5/5-5/4 87
کربن مدول پايين 3900-3200 6/1-1 250
کربن مدول بالا 2700-2300 6/0 400
خاصيت عمده اين آرماتوها که سبب کاربرد آنها شده است، مقاومت در برابر خوردگي آنهاست که ميتواند در محيطهاي بسيار خورنده دوام دراز مدتي داشته باشند. علاوه بر اين مقاومت بالا، مقاومت به خستگي بالا، ظرفيت بالاي تغيير شکل ارتجاعي، مقاومت الکتريکي زياد و هدايت مغناطيسي پايين و کم اين مواد از مزاياي آنها شمرده ميشود. البته اين مواد معايبي چون کرنش گسيختگي کم و شکننده بودن و خزش زياد و تفاوت قابل ملاحظه ضريب انبساط حرارتي آنها در مقايسه با بتن را به همراه دارند.
اخيراً از الياف مختلف شبکههايي بافته شده و بصورت يک شبکه آرماتور در سطح بتن براي کنترل ترک و کم کردن عرض آن و همچنين در ديوارهاي نماي بتني از آن استفاده ميکنند. تحقيقات روي کاربرد صفحات اليافي بجاي صفحات فولادي براي تقويت قطعات خمشي و تيرها و دالها بويژه در پلها ادامه دارد. اين صفحات بارزينهاي اپوکسي به نواحي کششي از خارج اتصال داده ميشوند. کاربرد صفحات با الياف کربني براي اين تقويت بيشتر رايج گشته و در چندين پل در ژاپن و در بعضي کشورهاي اروپايي از آن استفاده شده است .
بتنهاي ابداعي
در بعضي موارد با تغيير در مواد تشکيل دهنده بتن و با روشهاي ابداعي ميتوان پارهاي از خواص نامطلوب بتن را حذف نمود. اين امر منجر به پيدايش بتنهاي خاص با خواص ويژهاي ميگردد. بعنوان مثال تغييراتي است که ميتوان در ترکيب بتنهاي با مقاومت زياد که اين روزها کاربرد بيشتري پيدا ميکنند را نام برد. بتنهاي با مقاومت بالا معمولاً با سيمان زياد و نسبت آب به سيمان کم و اضافه و جايگزين نمودن سيمان با دوده سيليس ساخته ميشوند. در حين عمل هيدراسيون سيمان و سخت شدن اين بتنها چون آب داخل بتن کافي نيستَ، مقداري آب از سطح خارجي به قسمت داخلي براي تکميل عمل فوق ميرسد. بنابراين بتن هاي با مقاومت زياد در ساعت اوليه سخت شدن دچار جمعشدگي ذاتي قابل ملاحظهاي ميشوند. ممکن است اثرات منفي ديگري نظير حساسيت به ترکخوردگي بيشتر در اين بتنها مشاهده شود. اين معايب را ميتوان با روش سادهاي برطرف نمود. در يک عمل ابداعي ميتوان حدود 25 درصد از حجم سنگدانه را با سنگدانه سبک وزن قبلاً خيس شده جايگزين نمود. اين سنگدانهها باعث ايجاد ذخيره آب در بتن شده و محيطي با عملآوري مرطوب فراهم ميسازند. نتيجه اضافه کردن سنگدانه پيش اشباع شده به بتن با مقاومت زياد، کاهش جمعشدگي ذاتي و کم شدن و حذف ترکهاي مويي خواهد بود. همچنين تراکم و دانسيته بالاي بتنهاي با مقاومت زياد سبب کاهش مقاومت در برابر آتش اين بتنها ميشود که بعنوان يک عيب محسوب ميشود. در دماي بالا آب شيميايي خمير سيمان بخار شده ولي به علت متراکم بودن بتن با مقاومت زياد نميتواند از آن خارج شود. در نتيجه پوشش بتني بصورت ورقه جدا شده و ظرفيت بارپذيري ستون کاهش مييابد. در يک کار ابداعي ميتوان الياف پروپيلني به بتن اضافه نمود. در دماي بالا الياف ذوب شده و کانالهايي براي فرار و خروج بخار آب از بتن فراهم ميسازند و از ورقه ورقه شدن بتن جلوگيري بعمل ميآورند .
نتيجهگيري
در سالهاي اخير تحول عظيمي در تکنولوژي بتن و پيدايش بتنهاي جديد صورت گرفته است. اين تحولات به پيدايش بتنهاي با مقاومت بسيار زياد، بتنهاي با نرمي بالا، بتنهاي با آرماتورهاي غيرفلزي، بتن با کارايي بسيار زياد، بتن با سنگدانههاي بازيافتي و بتنهاي ابداعي منجر شده است. بايد اذعان نمود که نتايج تحقيقات سالهاي آخر قرن حاضر و ادامه آنها در قرن جديد ميتواند نگرش تازهاي به بتن بعنوان يک ماده ساختماني پرمصرف بدهد. اين نتايج منجر خواهد شد تا ديدگاه بتن بعنوان تنها يک ماده با مقاومت فشاري خوب به کلي دگرگون شده و خواص جديد بتنهاي نوين نظر اکثر دست اندرکاران پروژههاي عظيم عمراني را در جهان بخود معطوف سازد.
دکتر علي اکبر رمضانيانپور
استاد دانشکده عمران، دانشگاه صنعتي اميركبير
طرح اتاقك ضدزلزله
مقدمه :
اكثر ساختمانهاي دنيا ( شايد 80 % ) در مقابل خطر زلزله و جنگ مقاوم نيستند و بازسازي كلي آنها نيز به دليل هزينه سنگين ، مقرون به صرفه نيست ؛ ولي، مي توان با اجراي طرح اتاقك ضدزلزله و حتي با وجود تخريب كلي ساختمان ، جان ساكنان را محافظت نمود ؛ به طوري كه در هنگام وقوع زلزله بتوانند ظرف مدت چند ثانيه خود را به داخل اتاقك برسانند و پناه بگيرند.
اتاقك ضد زلزله ( مدل تك واحدي ) :
در طرح اتاقك زلزله ، پنج عامل مهم مد نظر بوده است :
1- حفظ جان و سلامتي انسانها ، حتي با وجود تخريب ناقص و يا كامل ساختمان ؛
2- جلوگير از تخريب ناگهاني ساختمان و امكان فرصت فرار يا پناهگيري براي ساكنين ؛
3- جلوگيري از تخريب كلي ساختمان ؛
4- ايجاد امنيت رواني براي ساكنان مناطق زلزله خيز ؛
5 – كم هزينه بودن ، سادگي اجرا و كاربردي بودن طرحها ، با توجه به بافت شهري و روستايي
اين اتاقك چون پخشي از فضاي ساختمان يا آپارتمان است به راحتي قابل دسترسي مي باشد ، مكان امني محسوب مي گردد؛ با احداث اسكلت مذكور ، ايمني آن دوچندان مي شود و مالك به تناسب وسعت جا و توان مالي مي تواند از چند اتاقك نيز استفاده نمايد . بدليل آنكه اكثر آپارتمانها نقشه مشابه دارند ، اين اتاقكهاي زلزله در تمام طبقات به شكل ستوني و روي هم قرار مي گيرندكه در اين صورت ضريب ايمني آنها چندين برابر مي شود و به نحو مطلوبي عمل مي نمايد . اتاقك را مي توان بسيار آسان و سزيع و بدون تخريب ساختمان و حتي مخفي و كم هزينه اجرا نمود ( البته تشويق عمومي ، اطلاع رساني ؛ كار فرهنگي ، پرداخت يارانه و حمايت دولت نيز مي تواند به موفقيت و اجراي همگاني ا ين طرح كمك كند ) و هزينه هر اتاقك به طور متوسط چهارصد هزار تومان برآورد مي شود . مساحت مطلوب براي اين اطاقك ، سه يا چهار متر مربع مي باشد كه اين فضا را به راحتي مي توان در راهروها ، انباريها ، دالانها ، پستوها ، هال كوچك و .... هر ساختماني اعم از مسكوني ، اداري و تجاري در نظر گرفت كه پس از مقاوم و مجهز شدن آنجا به اسكلت ضدزلزله ، تاثير منفي در نحوه استفاده از ان فضا ايجاد نخواهد نمود . اتاقك كاملا تجهيز شده است به طوري كه افراد در داخل آن حتي تا چندين روز با استفاده از وسايل جاسازي شده ، مي توانند زنده بمانند .
مزايا و ويژگيهاي اتاقك ضدزلزله :
حفاظت از انسان : حتي با تخريب كلي ساختمان و آپارتمان ، احتمال زنده ماندن افراد داخل اتاقك ، بيش از 80 % مي باشد .
سهولت اجرا : اجراي اتاقك به تخصص خاصي نياز ندارد و صرفا به نظارت شهرداريها يا ستاد ويژه و يا كارشناسان آموزش ديده به سهولت قابل اجراست .
كم هزينه بودن : به دليل كوچك بودن اتاقك (حداكثر 2*2 متر ) ، براي ساخت آن مصالح كمي مورد نياز است و كم هزينه خواهد بود ؛ به ويژه اگر با يارانه دولتي همراه باشد . به عنوان مثال ، هزينه اتاقك حتي با هزينه ايمن سازي يك فضاي حداقل 60 متري قابل مقايسه نيست ( هزينه اتاقك 15/1 مي باشد) . از آنجا كه ايمن سازي كل ساختمان ، داراي پيچيدگي و مشكلات اجرايي و هزينه فوق العاده مي باشد ، ساخت اين اتاقك به منظور ايمني در برابر زلزله براي اكثر قشرها امكان پذير و مقرون به صرفه است .
جامعيت و عموميت داشتن : اين طرح براي عموم ساختمانهاي شهري و روستايي ساخته شده قديمي و يا در حال ساخت ( اعم از مسكوني ، تجاري ، اداري و آموزشي ) كه در برابر زلزله مقاوم نمي باشند ، قابل اجرا خواهد بود .
عدم نياز به تغيير نما و تركيب ساختمان : در اجرا نيازي به تخريب بخشهايي از ساختمان نيست ؛ لذا ، با مخالفت مالك روبرو نخواهد شد .
پناهگاه و ايجاد آرامش خاطر : علاوه بر اينكه اتاقك ، محل امني مي باشد ، موجب آرامش مردم نيز خواهد بود و ساكنين تا رفع خطر ترجيح خواهند داد ساعاتي را حتي بطور فشرده و نشسته در آنجا به سر برند .
سهولت دسترسي و افزايش ضريب امكان نجات افراد داخل اتاقك توسط نيروهاي امدادي : چه بسا ، فرصت فرار و يا شرايط بد جوي ، مانع فرار به فضاي باز شده و لذا ساكنان ، پناه گرفتن در اتاقك را در چند متري شان واقع شده است بر فرار ترجيح مي دهند . از آنجا كه اكثر زلزله هاي مخرب ، علائم هشدار دهنده و پيش لرزه هايي دارند ؛ ساكنين مي توانند در اين هنگام ، براي چندين ساعت و با خيال راحت در اتاقك مستقر شوند تا خطر رفع شود ؛ حتي اگر افراد و ساكنين غافلگير شده و فرصت فرار به داخل اتاقك را پيدا ننمايند ، در اين صورت نيز اين اتاقك چندين مزيت دارد . از جمله :
· اتاقك به شعاع سه متري در اطراف خود فضاي خالي ايجاد و از ريزش آوار جلوگيري مي نمايد .
· اتاقك ، پس از زلزله و ريزش آوار ، يك برآمدگي ايجاد مي نمايد كه راهنماي امدادگران براي يافتن محبوس شدگان خواهد بود . امكان شروع امداد رساني را حتي توسط نيروهاي مردمي و غير متخصص و بدون وجود تجهيزات خاص و ماشين آلات سنگين بيشتر فراهم مي سازد ؛ به طوري كه به راحتي از فضاي ايجاد شده در اطراف اتاقك مي توانند با ابزار ساده ، وارد اتاقك شوند و محبوس شدگان را نجات دهند .
اشتغال زايي : اجراي اين طرح ملي همگاني ، در شرايط مناسب فعلي كشور مي تواند در بعد اشتغال زايي نيز مفيد و موثر باشد و طيف وسيعي از بيكاران را به كار گمارد .
پنهان بودن : اتاقك به وسيله نازك كاري يا پوشش كاذب ، پوشانده مي شود و در هماهنگي نماي داخلي ، تاثير منفي نمي گذارد .
تجربه ملي عمراني : اجراي موفقيت آميز طرح مي تواند يك آزمون بزرگ و ارزشمند عمراني باشد .
الگو ونمونه جهاني : اجراي موفقيت آميز اين طرح ، حركتي نمادين براي ساير ملل جهان خواهد بود و علاوه بر آن ، مي تواند مبين اهميت دادن به جان مردم ايران توسط دولت باشد .
تيرآهنهاي اتاقك : تيرآهنهاي قوي هستند كه اين فضا را امن ساخته اند و با نازك كاري و گچ بريها پوشانيده شده ، به طوري كه نماي اتاقك هماهنگ و جزو نماي داخلي محسوب مي شود . بيننده را آزرده نمي كند و سقف ، كمد و حداقل دوضلع ديوار اتاقك ، توسط ورق آهن پوشيده مي گردد تا از ريزش خاك و آجر به داخل اتاقك جلوگيري نمايد .
كمد مخفي : آذوقه شامل انواع كنسرو ، آب و مايعات ، چراغ قوه ، شمع و كبريت ، بيسكويت ، نان سوخاري ، راديو كوچك ، ماسك بيني و ... مي باشد . تمامي موادهاي غذايي ، دارويي و فاسد شدني ، بايد به طور فصلي ، كنترل و بررسي شوند .
فضاهاي خالي ديوار : شامل پتو ، كبسول اكسيژن كوچك ، حس گر ارسال علامت ، جعبه كمكهاي اوليه ، كبسول آتش نشاني و ديلم ( براي ايجاد روزنه هوا يا راه نجات ، كه در داخل تيرآهن و ديوار ، جاسازي شده است ) مي باشد و دستگيره هايي نيز به اسكلت فولادي متصلند تا در هنگام وقوع زلزله ، ساكنان با گرفتن آنها به حفظ تعادل خود كمك نمايند .
1- علل فرسودگي و تخريب سازه هاي بتني
(CAUSES OF DETERIORATIONS)
علل مختلفي كه باعث فرسودگي و تخريب سازه هاي بتني مي شود همراه با علايم هشدار دهنده ي ديگري كه كار تعميرات را الزامي مي دارند، در نخستين بخش از اين مقاله مورد بررسي و تحليل قرار مي گيرند:
1-1- نفوذ نمكها
(INGRESS OF SALTS)
نمكهاي ته نشين شده كه حاصل تبخير و يا جريان آبهاي داراي املاح مي باشند و همچنين نمكهایی كه توسط باد در خلل و فرج و تركها جمع مي شوند، هنگام كريستاليزه شدن مي توانند فشار مخربي به سازه ها وارد كنند كه اين عمل علاوه بر تسريع و تشديد زنگ زدگي و خوردگي آرماتورها به واسطه وجود نمكهاست. تر وخشك شدن متناوب نيز مي تواند تمركز نمكها را شدت بخشد زيرا آب داراي املاح، پس از تبخير، املاح خود را به جا مي گذارد.
1-2- اشتباهات طراحي
(SPECIFICATION ERRORS)
به كارگيري استانداردهاي نامناسب و مشخصات فني غلط در رابطه با انتخاب مواد، روشهاي اجرايي و عملكرد خود سازه، مي تواند به خرابي بتن منجر شود. به عنوان مثال استفاده از استانداردهاي اروپايي و آمريكايي جهت اجراي پروژه هايي در مناطق خليج فارس، جايي كه آب و هوا و مواد و مصالح ساختماني و مهارت افراد متفاوت با همه اين عوامل در شمال اروپا و آمريكاست، باعث مي شود تا دوام و پايايي سازه هاي بتني در مناطق ياد شده كاهش يافته و در بهره برداري از سازه نيز با مسائل بسيار جدي مواجه گرديم.
1-3- اشتباهات اجرایی
(CON STRUCTION ERRORS)
كم كاريها، اشتباهات و نقصهایی كه به هنگام اجراي پروژه ها رخ مي دهد، ممكن است باعث گردد تا آسيبهايي چون پديده لانه زنبوري، حفره هاي آب انداختگي، جداشدگي، تركهاي جمع شدگي، فضاهاي خالي اضافي يا بتن آلوده شده، به وجود آيد كه همگي آنها به مشكلات جدي مي انجامند.
اين گونه نقصها و اشكالات را مي توان زاييدهء كارآئي، درجهء فشردگي، سيستم عمل آوري، آب مخلوط آلوده، سنگدانه هاي آلوده و استفاده غلط از افزودنيها به صورت فردي و يا گروهي دانست.
1-4- حملات كلريدي
(CHLORIDE ATTACK)
وجود كلريد آزاد در بتن مي تواند به لايهء حفاظتي غير فعالي كه در اطراف آرماتورها قرار دارد، آسيب وارد نموده و آن را از بين ببرد.
خوردگي كلريدي آرماتورهايي كه درون بتن قرار دارند، يك عمل الكتروشيميايي است كه بنا به خاصيتش، جهت انجام اين فرآيند، غلظت مورد نياز يون كلريد، نواحي آندي و كاتدي، وجود الكتروليت و رسيدن اكسيژن به مناطق كاتدي در سل (CELL)خوردگي را فراهم مي كند.
گفته مي شود كه خوردگي كلريدي وقتي حاصل مي شود كه مقدار كلريد موجود در بتن بيش از 6/0 كيلوگرم در هر متر مكعب بتن باشد. ولي اين مقدار به كيفيت بتن نيز بستگي دارد.
خوردگي آبله رویی حاصل از كلريد مي تواند موضعي و عميق باشد كه اين عمل در صورت وجود يك سطح بسيار كوچك آندي و يك سطح بسيار وسيع كاتدي به وقوع مي پيوندد كه خوردگي آن نيز با شدت بسيار صورت مي گيرد. از جمله مشخصات (FEATURES ) خوردگي كلريدي، مي توان موارد زير را نام برد:
(الف) هنگامي كه كلريد در مراحل مياني تركيبات (عمل و عكس العمل) شيميايي مورد استفاده قرار گرفته ولي در انتها كلريد مصرف نشده باشد.
(ب) هنگامي كه تشكيل همزمان اسيد هيدروكلريك، درجه PH مناطق خورده شده را پايين بياورد. وجود كلريدها هم مي تواند به علت استفاده از افزودنيهاي كلريد باشد و هم مي تواند ناشي از نفوذيابي كلريد از هواي اطراف باشد.
فرض بر اين است كه مقدار نفوذ يونهاي كلريدي تابعيت از قانون نفوذ FICK دارد. ولي علاوه بر انتشار (DIFFUSION) به نفوذ (PENETRATION) كلريد احتمال دارد به خاطر مكش موئينه (CAPILLARY SUCTION) نيز انجام پذيرد.
1-5- حملات سولفاتي
(SULPHATE ATTACK)
محلول نمكهاي سولفاتي از قبيل سولفاتهاي سديم و منيزيم به دو طريق مي توانند بتن را مورد حمله و تخريب قرار دهند. در طريق اول يون سولفات ممكن است آلومينات سيمان را مورد حمله قرار داده و ضمن تركيب، نمكهاي دوتايي از قبيل:THAUMASITE و ETTRINGITEتوليد نمايد كه در آب محلول مي باشند. وجود اين گونه نمكها در حضور هيدروكسيد كلسيم، طبيعت كلوئيدي(COLLOIDAL) داشته كه مي تواند منبسط شده و با ازدياد حجم، تخريب بتن را باعث گردد. طريق دومي كه محلولهاي سولفاتي قادر به آسيب رساني به بتن هستند عبارتست از: تبديل هيدروكسيد كلسيم به نمكهاي محلول در آب مانند گچ (GYPSUM) و ميرابليت MIRABILITE كه باعث تجزيه و نرم شدن سطوح بتن مي شود و عمل LEACHING يا خلل و فرج دار شدن بتن به واسطه يك مايع حلال، به وقوع مي پيوند.
1-6- حريق
(FIRE)
سه عامل اصلي وجود دارد كه مي توانند مقاومت بتن را در مقابل حرارت بالا تعيين كنند. اين عوامل عبارتند از:
(الف) توانايي بتن در مقابله با گرما و همچنين عمل آب بندي، بدون اينكه ترك، ريختگي و نزول مقاومت حاصل گردد.
(ب) رسانايي بتن (CONDUCTIVITY)
(ج) ظرفيت گرمايي بتن(HEAT CAPACITY)
بايد توجه داشت دو مكانيزم كاملاً متضاد انبساط (EXPANSION) و جمع شدگي مسؤول خرابي بتن در مقابل حرارت مي باشند. در حالي كه سيمان خالص به محض قرار گرفتن در مجاورت حرارتهاي بالا، انبساط حجم پيدا مي كند، بتن در همين شرايط يعني در معرض حرارتهاي (دماي) بالا، تمايل به جمع شدگي و انقباض نشان مي دهد. چون حرارت باعث از دست دادن آب بتن مي گردد، نهايتاً اينكه مقدار انقباض در نتيجه عمل خشك شدن از مقدار انبساط فراتر رفته و باعث مي شود جمع شدگي حاصل شود و به دنبال آن ترك خوردگي و ريختگي بتن به وجود مي آيد .به علاوه در درجه حرارت 400 درجه سانتي گراد، هيدروكسيد كلسيم آزاد بتن كه در سيمان پر تلند هيدراته شده موجود است، آب خود را از دست داده و تشكيل اكسيد كلسيم مي دهد. سپس خنك شدن مجدد و در معرض رطوبت قرار گرفتن باعث مي شود، تا از نو عمل هيدراته شدن حاصل شود كه اين عمل به علت انبساط حجمي موجب بروز تنشهاي مخرب مي گردد. هچنين انبساط و انقباض نا هماهنگ و متمايز (DIFFERENTIAL EXPANSION AND CONTRACTION)مواد تشكيل دهنده بتن مسلح مانند آرماتور، شن، ماسه و ... مي توانند در ازدياد تنشهاي تخريبي نقش موثري داشته باشند.
1-7- عمل يخ زدگي
(FROST ACTION)
براي بتنهاي خيس، عمل يخ زدگي يك عامل تخريب مي باشد، چون آب به هنگام يخ زدن ازدياد حجم پيدا كرده و باعث توليد تنشهاي مخرب دروني شده و لذا بتن ترك مي خورد. تركها و درزهایي كه نتيجه يخ زدگي و ذوب متناوب مي باشند، باعث مي گردند سطح بتن به صورت پولكي درآمده و بر اثر فرسايش، خرابي عمق بيشتري يابد بنابراين عمل يخ ز- دگي بتن و ميزان تخريب حاصله، بستگي به درجه تخلخل و نفوذپذيري بتن دارد كه اين موضوع علاوه بر تاثير تركها و درزهاست.
1-8- نمكهاي ذوب يخ
(DE-ICING SALTS)
اگر براي ذوب نمودن يخ بتن، از نمكهاي ذوب يخ استفاده شود، علاوه بر خرابيهاي حاصله از يخ زدگي، ممكن است همين نمكها نيز باعث خرابي سطحي بتن گردند. چون باور آن است كه خرابيهاي حاصل از نمكهاي ذوب يخ، در نتيجه يك عمل فيزيكي به وقوع مي پيوندد، غلظت نمكها، موجود بودن آبي كه قابليت يخ زدگي داشته باشد و در كل فشارهاي هيدروليكي و غشايي (OSMOTIC) نقش بسيار مهمي در دامنه و وسعت خرابيها ايفا مي كنند.
1-9- عكس العمل قليايي سنگدانه ها
(ALKALI-AGGREGATE REACTION)
در اين قسمت مي توان از واكنشهاي "قليايي- سيليكا" و "قليايي- كربناتها" نام برد.
عكس العمل قليايي – سيليكا(ALKALI-SILICA) عبارتست از: ژلي كه از عكس العمل بين هيدروكسيد پتاسيم و سيليكاي واكنش پذير موجود در سنگدانه حاصل مي شود. بر اثر جذب آب، اين ژل انبساط پيدا كرده و با ايجاد تنشهايي منجر به تشكيل تركهاي دروني در بتن مي شود. واكنش قليايي –كربنات، بين قلياهاي موجود در سيمان و گروه مشخصي از سنگهاي آهكي (DOLOMITIC) كه در شرايط مرطوب قرار مي گيرند، به وقوع مي پيوندد. در اينجا نيز انبساط حاصله باعث مي شود تا تركهایی ايجاد شود يا در مقاطع باريك خميدگيهايي به وجود آيد.
1-10- كربناسيون
(CARBONATION)
گاه لايه حفاظتي كه در مجاورت آرماتور داخل بتن موجود است، در صورت كاهش PH بتن اطراف، به كلي آسيب ديده و از بين مي رود. بنابراين نفوذ دي اكسيد كربن از هوا، عكس العملي را با بتن آلكالين ايجاد مي نمايد كه حاصل آن كربنات خواهد بود و در نتيجه درجه PH بتن كاهش مي يابد. همچنان كه اين عمل از سطح بتن شروع شده و به داخل بتن پيشروي مي نمايد؛ آرماتور بتن تحت تأثير اين عمل دچار خوردگي مي گردد. علاوه بر خوردگي، دي اكسيد كربن و بعضي اسيدهاي موجود در آب دريا مي توانند هيدروكسيد كلسيم را در خود حل كرده و باعث فرسايش سطح بتن گردند.
1-11- علل ديگر
(OTHER CAUSES)
علل بسيار ديگري نيز باعث آسيب ديدگي و خرابي بتن مي شوند كه در سالهاي اخير شناسایی شده اند. بعضي از اين عوامل داراي مشخصات خاصي بوده و كاربرد بسيار موضعي دارند. مانند تأثير مخرب چربيها بر كف بتن كشتارگاهها، مواد اوليه در كارخانه ها و كارگاههاي توليدي، آسيب حاصله از عوارض مخرب فاضلابها و مورد استفاده قرار دادن سازه هايي كه براي منظورها و مقاصد ديگري ساخته شده باشند، نه آنچه كه مورد بهره برداري است. مانند تبديل ساختمان معمولي به سردخانه، محل شستشو، انباري، آشپزخانه، كتابخانه و غيره. با اين همه اكثر آنها را مي توان در گروههاي ذيل طبقه بندي نمود:
(الف) ضربات و بارههاي وارده (ناگهاني و غيره) در صورتي كه موقع طراحي سازه براي اين گونه بارگذاريها پيش بينيهاي لازم صورت نگرفته باشد.
(ب) اثرات جوي و محيطي
(پ) اثرات نامطلوب مواد شيميایی مخرب
دانشمندان بتن انعطافپذیر ساختند.....
بتن جدید که « کامپوزیت سیمانی مهندسی »، نامیده شده به دلیل عمر طولانی در دراز مدت از بتن معمولی ارزانتر است. دانشمندان دانشگاه میشیگان گونه جدیدی از بتن مسلح با الیاف ساختهاند که از بتن عادی 40 درصد سبکتر و در برابر ترک خوردن 500 بار مقاومتر است.
عملکرد این بتن جدید از یک طرف به دلیل وجود الیاف نازکی است که 2 درصد حجم ملات بتن را تشکیل میدهد و از طرف دیگر به این خاطر است که خود بتن از موادی ساخته شده است که برای ایجاد حداکثر انعطافپذیری طراحی شدهاند.
به گفته دانشمندان، بتن جدید که «کامپوزیت سیمانی مهندسی»، نامیده شده، به دلیل عمر طولانیتر در دراز مدت از بتن معمولی ارزانتر است. به گفته «ویکتور لی» استاد گروه مهندسی سازه «دانشگاه میشیگان» و سرپرست تیم سازنده بتن، تکنولوژی کامپوزیت سیمانی تاکنون در پروژههایی در ژاپن، کره، سوئیس و ایتالیا به کار گرفته شده است. استفاده از آن در ایالات متحده به نسبت کندتر بوده. این در حالی است که بتن متعارف دارای مشکلات بسیاری از جمله نداشتن دوام و پایداری، شکست در اثر بارگذاری شدید و هزینههای تعمیر در اثر شکست است. به گفته « لی »، بتن نشکن یا انعطافپذیر به جز شن درشت از همان مواد تشکیلدهنده بتن معمولی ساخته شده است. بتن نشکن کاملا شبیه بتن عادی است اما تحت کرنشهای بسیار بزرگ، بتن کامپوزیت سیمانی تغییر شکل میدهد، این قابلیت از آن جا ناشی میشود که در این نوع بتن؛ شبکه الیاف داخی سیمان قابلیت لغزیدن داشته و در نتیجه انعطافناپذیری بتن که باعث تردی و شکنندگی است، از میان میرود.
امسال برای اولین بار، « اداره حمل و نقل میشیگان » برای نوسازی قسمتی از عرشه پل « گرواستریت » بر فراز بزرگراه «4 و I» از کامپوزیت سیمانی استفاده میکند. دالی از جنس کامپوزیست سیمانی جایگزین یک مفصل انبساطی در این قسمت از پل خواهد شد تا با متصل کردن دالهای بتنی مجاور به هم، عرشهای یکنواخت از بتن به وجود آورد. استفاده از مفصل انبساطی به عرشه بتنی قابلیت حرکت در اثر تغییرات را میبخشد. اما در هنگام گیر کردن مفصلها، مشکلات زیادی پیش میآید.دانشمندان انتظار دارند استفاده از کامپوزیت سیمانی باعث صرفهجویی در هزینهها شود.
اگر چه هنوز مطالعات دراز مدت زیادی برای تایید عملکرد کامپوزیت سیمانی مورد نیاز است، مقایسههای انجام شده در « مرکز سیستمهای پایدار»، از « دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست »، به همراه گروه « لی »، نشان میدهد که در یک دوره 60 ساله، استفاده در عرشه پل، کامپوزیت سیمانی نسبت به بتن عادی 37 درصد ارزانتر است، 40 درصد انرژی کمتری مصرف میکند و باعث کاهش انتشار دی اکسید کربن تا 39 درصد میشود.
خصوصيات بتن سبك
بتن سبك ماده اي است با تركيبات جديد و فوق العاده سبك و مقاوم .
مواد تشكيل دهنده بتن سبك عبارت است از ورموكوليت، پرليت، سنگ بازالت و سيمان تيپ 2 و ...
در اين بتن همانند بتنهاي عادي ، از ماسه استفاده نمي شود.
عدم وجود ماسه باعث سبك و همگن شدن ساختار بتن گرديده و باعث مي شود كه مواد تشكيل دهنده كه تقريبا" از يك خانواده مي باشند بهتر همديگر را جذب كنند .
ساختمان اين بتن متخلخل بوده و اين مسئله پارامتر بسيار موثري است. چون تخلخل موجود در بتن باعث مقاوم شدن در برابر زلزله و عايق شدن در برابر صدا ، گرما و سرما مي گردد .
تركيبات اين بتن به گونه اي عمل مي كند كه حالت ضد رطوبت به خود گرفته و به مانند بتن معمولي كه جذب آب دارد عمل نكرده و آب را از خود دفع مي كند .
اين بتن تحت فشار مستقيم (پرس) ساخته مي شود .
بدليل شكل گيري بتن در فشار، ساختار آن دارا ي يكپارچگي قابل قبولي است .
بتن سبك در قالبهاي طراحي شده توسط متخصصين ، بصورت يكپارچه ريخته مي شود .
بدليل يكپارچگي در نوع ساختمان بتن ، قطعه توليدي از استحكام بالايي برخوردار شده و مقاومت بالايي نيز در برابر زلزله از خود نشان خواهد داد .
براي تقويت اين بتن از يك يا چند لايه شبكه فلزي در داخل بتن استفاده شده كه اين حالت همانند مسلح كردن بتن معمولي بوسيله ميلگرد مي باشد .
هزينه توليد اين نوع بتن از ديگر مواد ساختماني به نسبت ويژگي آن پايينتر است.
زمان بسيار كمتري جهت توليد ديوار هاي بتني سبك يا قطعات ديگر لازم است .
پرت مواد اوليه جهت توليد بتن سبك بسيار كمتر از بتن معمولي است. چون تمام مراحل توليد در محل مشخصي صورت گرفته و جهت توليد پروسه اي طراحي گرديده است .